Historia ZNiO

Zobacz też:


Histo­ria Zakładu Naro­do­wego im. Ossolińskich

Józef Maksymilian Ossoliński, fundator i założyciel Zakładu Narodowego im. Ossolińskich

Józef Mak­sy­mi­lian Osso­liń­ski, fun­da­tor i zało­ży­ciel Zakładu Naro­do­wego im. Ossolińskich

Fun­da­cja pod nazwą Zakład Naro­dowy im. Osso­liń­skich została utwo­rzona w 1817 roku przez Józefa Mak­sy­mi­liana hr. Osso­liń­skiego (1748−1826). Ten uczony, biblio­fil, kolek­cjo­ner, czło­nek wielu towa­rzystw nauko­wych, pre­fekt cesar­skiej biblio­teki wie­deń­skiej, po upadku Rze­czy­po­spo­li­tej nie uległ para­li­żu­ją­cej czyny rezy­gna­cji, lecz przy­stą­pił do budo­wa­nia insty­tu­cji, która miała pomóc znie­wa­la­nemu naro­dowi w zacho­wa­niu wła­snej toż­sa­mo­ści oraz zaszcze­pić mu wolę nie­pod­le­gło­ści. Już w kilka lat po roz­bio­rach powziął zamiar powo­ła­nia naro­do­wej insty­tu­cji biblioteczno-muzealnej, która przy­po­mi­na­łaby kolej­nym poko­le­niom Pola­ków, kim byli, zanim pozba­wiono ich wła­snego państwa.

Fun­da­cja, zgod­nie z wolą zało­ży­ciela, miała skła­dać się ze zbio­rów: kolek­cji ksią­żek, ręko­pi­sów, numi­zma­tów i muze­aliów, ofia­ro­wa­nych przez J. M. Osso­liń­skiego i mająt­ków ziem­skich prze­zna­czo­nych na jej utrzy­ma­nie oraz dru­karni. Zakład miał także wyda­wać wła­sne pismo naukowe i opie­ko­wać się mło­dymi uczo­nymi. Na sie­dzibę Zakładu, po dłu­gim namy­śle, wybrał Osso­liń­ski Lwów, który po I roz­bio­rze Pol­ski przy­padł Austrii. W kon­tek­ście histo­rycz­nym wybór ten był zro­zu­miały. Kon­gres Wie­deń­ski w roku 1815 pró­bo­wał uspo­koić wzbu­rzoną Europę. Pań­stwa zabor­cze, każde na swój spo­sób, pod­jęły próbę zjed­na­nia żywiołu pol­skiego poprzez ogra­ni­czone reformy ustro­jowe i kul­tu­ralne. W roku 1817 cesarz Fran­ci­szek I odno­wił we Lwo­wie Uni­wer­sy­tet. Zezwo­lił także na utwo­rze­nie uni­wer­sy­tec­kiej kate­dry języka pol­skiego i lite­ra­tury pol­skiej, któ­rej pro­gram, na pole­ce­nie cesa­rza, miał przy­go­to­wać J. M. Osso­liń­ski. Dla peł­nej reali­za­cji tego zada­nia, koniecz­nym było zor­ga­ni­zo­wa­nie pla­cówki biblio­tecz­nej, któ­rej zbiory mogłyby słu­żyć przy­szłym bada­czom języka i lite­ra­tury polskiej.

Akt fun­da­cyjny Biblio­teki — Usta­no­wie­nie fami­lijne z 18 X 1816 r. Prze­słał Osso­liń­ski cesa­rzowi, ten zaś 4 czerwca 1817 r., akt ten zaapro­bo­wał. Dla potrzeb Zakładu Osso­liń­ski zaku­pił we Lwo­wie budynki poklasz­torne sióstr kar­me­li­ta­nek. Gmach został pod­dany prze­bu­do­wie, dosto­so­wu­ją­cej go do funk­cji, jakie miał peł­nić po prze­nie­sie­niu zbio­rów. Pra­cami tymi kie­ro­wał m.in. Józef Bem, póź­niej­szy gene­rał i boha­ter węgier­skiej Wio­sny Ludów.

Plany Osso­liń­skiego się­gały daleko. Chciał, by Fun­da­cja przez niego powo­łana, stała się naro­dową, pol­ską insty­tu­cją naukowo-kulturalną. Zda­wał sobie jed­nak sprawę, że insty­tu­cję taką uda mu się stwo­rzyć pod warun­kiem, iż zbiory i środki na jej utrzy­ma­nie pły­nąć będą od jak naj­licz­niej­szego grona ofia­ro­daw­ców. Dla swej ini­cja­tywy posta­no­wił zdo­być popar­cie pol­skich elit.

Układ Józefa Mak­sy­mi­liana hr. Osso­liń­skiego z księ­ciem Hen­ry­kiem Lubo­mir­skim, 25 grud­nia 1823 roku — Muzeum Ksią­żąt Lubomirskich

Porozumienie z księciem Henrykiem Lubomirskim

Poro­zu­mie­nie z księ­ciem Hen­ry­kiem Lubomirskim

Naj­waż­niej­szym kro­kiem w tych zabie­gach był układ pod­pi­sany 25 grud­nia 1823 roku z księ­ciem Hen­ry­kiem Lubo­mir­skim, repre­zen­tan­tem wiel­kiego i boga­tego rodu oraz zna­ko­mi­tym znawcą i kolek­cjo­ne­rem dzieł sztuki. Układ ten dawał szansę zbu­do­wa­nia insty­tu­cji sta­bil­nej eko­no­micz­nie, o sze­ro­kim pro­filu gro­ma­dze­nia. Zbiory zgro­ma­dzone przez rodzinę Lubo­mir­skich skła­dały się z bez­cen­nych muze­aliów: malar­stwa, minia­tur, rzeźb, broni oraz rysun­ków daw­nych mistrzów, w tym Albrechta Dürera i Rem­brandta Har­men­szo­ona van Rijna. W zawar­tym poro­zu­mie­niu usta­lono, że część przy­szłej sie­dziby Osso­li­neum zosta­nie przy­sto­so­wana na przy­ję­cie kolek­cji Lubo­mir­skiego. „Część ta — głosi para­graf 3– i zawarte w niej przed­mioty nosić będą na wieczne czasy imię Musaei Lub­mir­sciani”. Posta­no­wiono rów­nież oddać Lubo­mir­skim zwierzch­nic­two nad Fun­da­cją, poprzez powie­rze­nie im dzie­dzicz­nego sta­no­wi­ska Kura­tora Lite­rac­kiego, pod warun­kiem utwo­rze­nia przez nich Majo­ratu — Ordy­na­cji Prze­wor­skiej, która doto­wać miała dzia­łal­ność powsta­ją­cego Muzeum.

Osso­li­neum we Lwo­wie
1827 – 1946

Zakład Narodowy im. Ossolińskich we Lwowie w okresie przedwojennym

Zakład Naro­dowy im. Osso­liń­skich we Lwo­wie w okre­sie przedwojennym

J.M. Osso­liń­skiemu nie dane było docze­kać uru­cho­mie­nia Zakładu Naro­do­wego we Lwo­wie. Zmarł w 1826 roku w Wiedniu.

W rok po jego śmierci, zbiory zapi­sane Zakła­dowi zostały prze­wie­zione do Lwowa. W latach nie­woli Osso­li­neum stało się pręż­nym ośrod­kiem nauki i kul­tury. W jego murach odby­wały się doroczne spo­tka­nia naukowe, urzą­dzano wie­czory lite­rac­kie i kon­certy. Pod­jęto prace edytorsko-wydawnicze, które zaowo­co­wały m.in. reedy­cją Słow­nika języka pol­skiego Samu­ela Lin­dego, przy­ja­ciela J.M. Osso­liń­skiego oraz roz­po­czę­ciem uka­zy­wa­nia się cza­so­pi­sma nauko­wego ZNiO.

W osso­liń­skiej ofi­cy­nie wydaw­ni­czej, któ­rej początki wiążą się z uru­cho­mie­niem w 1829 roku dru­karni, a roz­kwit przy­padł na lata 1918 – 1939, po odzy­ska­niu przez Pol­skę nie­pod­le­gło­ści, publi­ko­wano roz­prawy z histo­rii piśmien­nic­twa pol­skiego, pod­ręcz­niki, prace krytyczne.

Dzięki zasłu­gom i zaan­ga­żo­wa­niu kolej­nych dyrek­to­rów: ks. Fran­ciszka Siar­czyń­skiego (1827−1829), Kon­stan­tego Sło­twiń­skiego (1831−1834), Anto­niego Kło­dziń­skiego (1839−1849), Augu­sta Bie­low­skiego (1850−1876), Woj­cie­cha Kętrzyń­skiego (1876−1918), Ludwika Ber­nac­kiego (1918−1939), Zakład Naro­dowy pomna­żał swoje zbiory i słu­żył kul­tu­rze i nauce polskiej.

Wybuch II wojny świa­to­wej 1 wrze­śnia 1939 r. odmie­nił los Osso­li­neum, które, podob­nie jak i inne pla­cówki nauki w Pol­sce, oku­panci pod­dali represjom.

31 stycz­nia 1940 r. Aka­de­mia Nauk Ukra­iń­skiej Socja­li­stycz­nej Repu­bliki Radziec­kiej pod­jęła decy­zję o prze­ję­ciu zbio­rów i utwo­rze­niu z Osso­li­neum Biblio­teki Lwow­skiej Filii AN USRR. Nowe wła­dze przy­stą­piły do likwi­da­cji Muzeum Ksią­żąt Lubo­mir­skich, roz­dzie­la­jąc jego zbiory pomię­dzy lwow­skie muzea, pozo­sta­jące pod zarzą­dem Ukraińców.

Po wkro­cze­niu Niem­ców do Lwowa w lipcu 1941 r. Biblio­teka Lwow­ska, Filia AN USSR prze­stała ist­nieć, a Osso­li­neum zostało powie­rzone przez Główny Wydział Nauki i Naucza­nia rządu Gene­ral­nego Guber­na­tor­stwa pod zarząd kusto­szowi Mie­czy­sła­wowi Gęba­ro­wi­czowi (1941−1946), wcze­śniej pota­jem­nie zaprzy­się­żo­nemu na dyrek­tora ZNiO przez kura­tora lite­rac­kiego Andrzeja Lubo­mir­skiego. W począt­kach roku 1944, z powodu zbli­ża­ją­cego się frontu, wła­dze nie­miec­kie zarzą­dziły ewa­ku­ację zbio­rów waż­nych dla kul­tury nie­miec­kiej. Prace te prze­pro­wa­dzane były pod kie­row­nic­twem Mie­czy­sława Gęba­ro­wi­cza, który wyko­rzy­stał tę sytu­ację dla wła­snych pla­nów ewa­ku­acji zbio­rów pol­skich. W dwóch trans­por­tach zna­la­zły się naj­cen­niej­sze kolek­cje Osso­li­neum (ok. 2.300 ręko­pi­sów, ok. 2.200 dyplo­mów, ok. 1.800 sta­rych dru­ków oraz ok. 2.3oo rysun­ków, kolek­cja Bawo­row­skich a także monety i medale). W marcu i kwiet­niu 1944 r. zostały prze­wie­zione do Kra­kowa, gdzie miały bez­piecz­nie prze­trwać w piw­ni­cach Biblio­teki Jagiel­loń­skiej, jed­nak w lipcu 1944 r. wła­dze nie­miec­kie posta­no­wiły prze­wieźć je do Rze­szy. Trans­port został porzu­cony w miej­sco­wo­ści Ade­lin (obec­nie Zagrodno) na Dol­nym Ślą­sku i tu, po zakoń­cze­niu dzia­łań wojen­nych, odna­leźli je Polacy. W 1947 r. tra­fiły do Wrocławia.

Osso­li­neum we Wro­cła­wiu
Początki 1947 – 1953

Główny budynek Ossolineum we Wrocławiu

Główny budy­nek Osso­li­neum we Wrocławiu

Część pozo­sta­łej we Lwo­wie kolek­cji została po woj­nie, w l. 1946 – 1947 prze­ka­zana do Wro­cła­wia jako „dar narodu ukra­iń­skiego dla narodu pol­skiego”. Ze Lwowa przy­słano wów­czas 217.450 wolu­mi­nów, w tym 7.068 ręko­pi­sów i 41.505 wolu­mi­nów sta­rych dru­ków. Sza­cuje się, że ok. 70% przed­wo­jen­nego zasobu Osso­li­neum pozo­stało we Lwo­wie. Od 1992 r. trwają nego­cja­cje z Ukra­iń­cami w spra­wie rewin­dy­ka­cji. W roku 2003 nastą­pił prze­łom w pro­wa­dzo­nych roz­mo­wach, Osso­li­neum uzy­skało moż­li­wość peł­nego dostępu do pol­skich kolek­cji prze­cho­wy­wa­nych w Biblio­tece im. V. Ste­fa­nyka, z moż­li­wo­ścią ich kopio­wa­nia (ska­no­wa­nia i mikro­fil­mo­wa­nia) oraz opra­co­wa­nia. Ze swej strony Osso­li­neum we Wro­cła­wiu udo­stęp­niło w ten sam spo­sób swoje kolek­cje Biblio­tece im. V. Stefanyka.

Ogród przy Szewskiej

Po 1945 r. we Wro­cła­wiu osie­dliło się wielu pol­skich miesz­kań­ców Lwowa, a zwłasz­cza jego elit inte­lek­tu­al­nych, dla któ­rych osso­liń­skie zbiory były bez­cen­nym mate­ria­łem źró­dło­wym. Opiekę nad prze­nie­sioną kolek­cją powie­rzono rek­to­rowi Uni­wer­sy­tetu Wro­cław­skiego Sta­ni­sła­wowi Kul­czyń­skiemu oraz Anto­niemu Kno­towi, ówcze­snemu dyrek­to­rowi Biblio­teki Uni­wer­sy­tec­kiej. Obaj kie­ro­wali ulo­ko­wa­niem i zabez­pie­cze­niem osso­liń­skich zbio­rów. Zostały one umiesz­czone w sie­dem­na­sto­wiecz­nym budynku poklasz­tor­nym Zakonu Szpi­tal­nego Kawa­le­rów Krzy­żo­wych z Czer­woną Gwiazdą, gdzie od początku XIX w. dzia­łało męskie gim­na­zjum kato­lic­kie p.w. Św. Macieja. Gmach odre­mon­to­wano i już w 1947 r. uru­cho­miono czy­tel­nię, udo­stęp­nia­jąc część zbio­rów śro­do­wi­sku aka­de­mic­kiemu. Pierw­szym dyrek­to­rem Zakładu Naro­do­wego im. Osso­liń­skich we Wro­cła­wiu został Antoni Knot (1947−1949), po nim sta­no­wi­sko to pia­sto­wał Euge­niusz Szla­pak (1949−1953).

Osso­li­neum jako pla­cówka Pol­skiej Aka­de­mii Nauk
1953 – 1994

W 1953 r. Zakład Naro­dowy im. Osso­liń­skich został wcie­lony w struk­tury Pol­skiej Aka­de­mii Nauk i podzie­lony na dwie odrębne pla­cówki: Zakład Naro­dowy im. Osso­liń­skich, Biblio­tekę PAN oraz Zakład Naro­dowy im. Osso­liń­skich, Wydaw­nic­two PAN. Biblio­teka Osso­li­neum funk­cjo­no­wała w struk­tu­rach PAN do końca 1994 r.

Przez 41 lat swo­jego funk­cjo­no­wa­nia w struk­tu­rach PAN Biblio­teka Osso­li­neum zdo­łała prze­cho­wać tra­dy­cję lwow­skiego Zakładu Naro­do­wego, m.in. dzięki pra­cow­ni­kom, któ­rzy roz­po­czy­nali pracę jesz­cze we Lwo­wie — jak kustosz Roman Afta­nazy, autor pomni­ko­wych „Dzie­jów rezy­den­cji na Kre­sach II Rze­czy­po­spo­li­tej” — inni, czę­sto nie mający „korzeni kre­so­wych”, zda­wali sobie w pełni sprawę z wagi histo­rii tej pla­cówki. Nie bez zna­cze­nia był tu także fakt, że w swo­ich murach wro­cław­skie Osso­li­neum chro­niło naj­cen­niej­sze pol­skie ręko­pisy z depo­zy­tem „Pana Tade­usza”. Pod­jęto także wów­czas wysi­łek odtwo­rze­nia, prak­tycz­nie nie­ist­nie­ją­cego (zbiory pozo­stały we Lwo­wie) — Działu Czasopism.

Przez cały ten okres gro­ma­dzono zbiory książ­kowe, manu­skrypty, cza­so­pi­sma, mapy, stare druki, opra­co­wy­wano zbiory i udo­stęp­niano w obiegu nauko­wym. W latach 1980 – 1989, dzięki zaan­ga­żo­wa­niu pra­cow­ni­ków Osso­li­neum, zgro­ma­dzono uni­kalną kolek­cję dru­ków bez­de­bi­to­wych, doku­men­tu­ją­cych ruch „Soli­dar­no­ściowy”. Na koniec 1994 r. zbiory Biblio­teki Osso­li­neum liczyły ogó­łem 1.411.000 jednostek.

Resty­tu­cja Zakładu Naro­do­wego im. Osso­liń­skich
5 stycz­nia 1995

W 1990 r. dyrek­to­rem Osso­li­neum, wów­czas jesz­cze pla­cówki PAN, został dr Adolf Juzwenko, który, wspie­rany przez ówcze­sną Radę Naukową oraz reak­ty­wo­wane w 1989 r. Towa­rzy­stwo Przy­ja­ciół Osso­li­neum, pod­jął sta­ra­nia o resty­tu­cję Fun­da­cji. Wysiłki te zostały uwień­czone suk­ce­sem 5 stycz­nia 1995 r., kiedy Sejm Rze­czy­po­spo­li­tej Pol­skiej uchwa­lił ustawę o „fun­da­cji — Zakład Naro­dowy im. Osso­liń­skich” (Dz.U.1995 nr 23 poz.121). Z mocy ustawy patro­nat nad Zakła­dem objął Pre­zy­dent RP, a bez­po­średni nad­zór pełni Rada Kura­to­rów, skła­da­jąca się z trzy­na­stu osób. Dyrek­to­rem Zakładu Naro­do­wego im. Osso­liń­skich po resty­tu­cji został wybrany dr Adolf Juzwenko. Sta­tut Fun­da­cji — Zakład Naro­dowy im. Ossolińskich.

ul. Koszarowa - Jeden z budynków Ossolineum

ul. Soł­ty­so­wicka — Jeden z budyn­ków Ossolineum

Ustawa o ZNiO z 1995 r. umoż­li­wia także pro­ces odtwo­rze­nia Muzeum Ksią­żąt Lubo­mir­skich (obec­nie oddziału ZNiO pod nazwą Muzeum Ksią­żąt Lubo­mir­skich, w skład któ­rego wcho­dzą dwa gabi­nety: Gra­fiki i Numizmatyczno-Sfragistyczny). Trwają sta­ra­nia o rewin­dy­ka­cję cen­nych kolek­cji tego Muzeum, roz­pro­szo­nych w wyniku II wojny świa­to­wej, w tym zespołu rysun­ków Dürera.

Od 1990 r. Osso­li­neum odzy­skuje dawny blask i pozy­cję liczą­cej się w kraju pla­cówki nauko­wej i kul­tu­ral­nej. Stale wzbo­ga­cają się jego zbiory, w w tym o cenne dary i kolek­cje (m.in. mapy ślą­skie od dr. Toma­sza Nie­wod­ni­czań­skiego, medale i monety od Sta­ni­sława Gar­czyń­skiego; cenne archiwa Jana Nowaka-Jeziorańskiego, Tade­usza Żen­czy­kow­skiego, Wła­dy­sława Bartoszewskiego).

Osso­liń­skie zbiory liczą obec­nie ok. 1.800.000 jed­no­stek, pośród któ­rych znaj­dują się druki zwarte, cza­so­pi­sma, ręko­pisy, doku­menty, stare druki, rysunki, ryciny, obrazy, eks­li­brisy, medale, monety, pie­czę­cie, mapy i plany, pla­katy, bro­szury, afi­sze, zbiory mikroformowe.

Co roku Osso­li­neum przy­go­to­wuje kilka dużych wystaw, wyko­rzy­stu­jąc swoje cenne zbiory. Na spo­tka­niach i wie­czo­rach autor­skich wystę­pują znani uczeni, pisa­rze, arty­ści. Odby­wają się kon­certy i przed­sta­wie­nia teatralne.


Możliwość komentowania jest wyłączona.